Model A

Augusta’nın insan zihnini anlamak için çizdiği harita: Model A. Sekiz bilgi elementi, sekiz farklı pozisyona yerleşir — her pozisyon farklı bir bilinç düzeyinde, farklı bir kuvvetle çalışır. Bu modeli anlamak, herhangi bir tipin iç dünyasını okumak demektir.

Model A’yı bir orkestra olarak düşünün: Program fonksiyonu şeftir, Creative enstrümanları yönetir, Suggestive ise orkestranın ihtiyaç duyduğu melodidir. Her pozisyonun kendine özgü rolü var.

8 Pozisyon: Genel Bakış

Pozisyon Detayları

1 · Program (Leading, Base) — 4D

Tipin varoluş sebebi. Bu fonksiyon, kişinin dünyayı nasıl gördüğünü ve hayatına nasıl anlam kattığını belirler.

• Güç: Tüm parametrelere hakim (deneyim, norm, durum, zaman)
• Bilinç: Tamamen bilinçli, sözelleştirilebilir
• Kullanım: Hayatın merkezinde, sürekli aktif
• Kritik: Eleştiriye en dirençli alan

Bir LII için Ti-Program, dünyayı kategorilere ayırma ve tutarlılık arama ihtiyacıdır.

2 · Creative — 3D

Program’ın uygulama aracı. Bu fonksiyon, Program’ın hedeflerine ulaşmak için kullanılır.

• Güç: Durumsal esneklik var, zamansal derinlik eksik
• Bilinç: Bilinçli, esnek manipülasyon
• Kullanım: Problem çözme, adaptasyon
• Dinamik: En yaratıcı, oynak fonksiyon

Bir ILE için Ti-Creative, fikirleri (Ne-Program) sistematize etme aracıdır.

3 · Role — 2D

Sosyal maske. Başkalarının beklediğini düşündüğümüz şekilde davranmak için kullandığımız fonksiyon.

• Güç: Sadece normları biliyor, durumsal esneklik yok
• Bilinç: Bilinçli ama doğal değil
• Kullanım: Kısa süreli, sosyal uyum için
• Yorucu: Uzun süre kullanmak tüketici

Bir SEI için Ti-Role, “mantıklı görünme” çabasıdır — yapabilir ama yorar.

4 · PoLR (Vulnerable, Point of Least Resistance) — 1D

Kör nokta. Bu alandaki bilgiyi işlemek zor, eleştiri burada en çok acıtır.

• Güç: Sadece kişisel deneyime dayanır, normları bile entegre edemez
• Bilinç: Bilinçli ama yetersiz hissettiriyor
• Tepki: Savunmacılık, kaçınma, hassasiyet
• Dual Yardımı: Dual partnerinin 8. fonksiyonu bu alanı destekler

5 · Suggestive (Dual-Seeking) — 1D

İhtiyaç alanı. Buradaki bilgi besleyici ve rahatlatıcı gelir — ama kendimiz üretemeyiz.

• Güç: En zayıf, dışarıdan destek gerektirir
• Bilinç: Bilinçdışı, otomatik emilim
• Arayış: Dual partner bu alanı Program fonksiyonuyla besler
• Etki: Doğru Suggestive beslemesi = rahatlama ve enerji

Bir ILI için Se-Suggestive, eylem ve irade ihtiyacıdır — SEE dual’inin Se-Program’ı bunu sağlar.

6 · Mobilizing (Activating) — 2D

Gizli gündem (Hidden Agenda). Gelişmek istediğimiz ama güvensiz hissettiğimiz alan.

• Güç: Normları biliyor ama durumsal uygulama zor
• Bilinç: Yarı-bilinçli, aktive edilmeye açık
• Arayış: Dışarıdan teşvik ve onay arıyor
• Büyüme: Dual’in Creative fonksiyonu buraya destek sağlar

Bir LSI için Ni-Mobilizing, geleceği görme arzusudur — EIE’nin Ni-Creative’i bunu aktive eder.

7 · Ignoring — 3D

Güçlü ama kullanılmayan. Bu fonksiyon güçlüdür ama kişi onu değerli bulmaz.

• Güç: 3D — durumsal esneklik var
• Bilinç: Bilinçdışı, otomatik
• Kullanım: Gerektiğinde devreye girer, ama tercih edilmez
• Paradoks: “Yapabilirim ama neden uğraşayım?”

Bir ILE için Si-Ignoring kapasitesi vardır ama Si odaklı yaşam çekici gelmez.

8 · Demonstrative — 4D

Otomatik pilot. En güçlü fonksiyonlardan biri ama arka planda çalışır.

• Güç: 4D — tüm parametreler
• Bilinç: Tamamen bilinçdışı
• Kullanım: Sürekli çalışır ama farkında olunmaz
• Dual Yardımı: Partnerin PoLR’ını destekler

Bir EIE’nin Ti-Demonstrative’i, LSI partnerinin Ne-PoLR’ını rahatlatır.

Mental vs Vital Ring

Model A iki halkaya ayrılır:

┌─────────────────────────────────────────────┐
│  🧠 MENTAL RING (1-4)                       │
│  Bilinçli · Sözelleştirilebilir · "Düşünürüz" │
│  Ego (1-2) + Super-Ego (3-4)                │
├─────────────────────────────────────────────┤
│  💓 VITAL RING (5-8)                        │
│  Bilinçdışı · Otomatik · "Yaparız"          │
│  Super-Id (5-6) + Id (7-8)                  │
└─────────────────────────────────────────────┘

Pratik Sonuç:

• Mental Ring hakkında konuşabiliriz, açıklayabiliriz
• Vital Ring’i yaşarız ama açıklamakta zorlanırız
• Öz-tiplemede Mental Ring daha görünür, Vital Ring gizli kalabilir

Inert vs Contact

Fonksiyonlar ayrıca Inert (durağan) ve Contact (temas) olarak ikiye ayrılır:

• Contact fonksiyonlar dış dünyayla temas kurar, geri bildirime açıktır
• Inert fonksiyonlar daha kişisel ve korunaklıdır, değişime dirençli

Boyut Sistemi (1D-4D)

Gulenko’nun boyut teorisi, her fonksiyonun hangi parametreleri işleyebildiğini tanımlar:

Parametre Açıklamaları

1. Experience (Ex) — Deneyim (1D, 2D, 3D, 4D): Tüm fonksiyonların temelidir. Bireyin kendi hayatında bizzat yaşadığı, deneme-yanılma yoluyla öğrendiği bilgidir.

• Özellik: Başkasından aktarılamaz.
• Kısıt: Sadece 1D olan bir fonksiyon (PoLR veya Suggestive), yeni bir durumla karşılaştığında elinde geçmiş bir deneyim yoksa tamamen “donar” veya rastgele tepki verir.

2. Norm (Nr) — Normlar (2D, 3D, 4D): Toplumun veya kültüren çevrenin belirlediği standartlar, kurallar ve genel geçer yöntemlerdir.

• Özellik: “Kitapta ne yazıyor?”, “Genel kabul nedir?” sorularına yanıt verir.
• Kısıt: 2D bir fonksiyon (Role veya Mobilizing), kuralları bilir ama kuralların istisnalarını yönetemez. Eğer kural o duruma uymuyorsa, kişi hala kuralı uygulamaya çalışarak hata yapar.

3. Situation (St) — Durum (3D, 4D): Mevcut bağlamın değişkenlerine göre kuralları esnetme veya yeni bir yöntem geliştirme kapasitesidir.

• Özellik: “Burada ne gerekiyor?” sorusuna odaklanır. 3D fonksiyonlar (Creative ve Ignoring) son derece yaratıcıdır; genel normları o anki ihtiyaca göre modifiye edebilirler.
• Kısıt: Durumsal esneklik vardır ama bu fonksiyonlar hala "zaman"ın etkisinden bağımsızdır; yani uzun vadeli sonuçları kestirmekte zorlanabilirler.

4. Time ™ — Zaman (Sadece 4D): Bilgiyi geçmiş, şimdi ve gelecek ekseninde bir bütün olarak görme yetisidir.

• Özellik: Fonksiyonun gelişimini ve enerjisini zaman içinde takip edebilir. 4D fonksiyonlar (Program ve Demonstrative) olayların nereye varacağını sezgisel olarak değil, fonksiyonun kendi mantığı içinde “akış” olarak görür.
• Sonuç: En yüksek uzmanlık seviyesidir. Kişi bu alanda hem kuralları bilir, hem esnetir, hem de ne zaman değişeceğini öngörür.

Boyutların İşleyiş Mantığı

4 Blok

Model A, 4 bloka ayrılır. Her blok farklı bir bilinç ve güç kombinasyonu sunar:

Ego Bloğu (1-2)

Güçlü + Bilinçli = Kimliğin Çekirdeği

Kişinin özgüvenle çalıştığı, “ben buyum” dediği alan. Ego bloğu fonksiyonları hem güçlü hem de bilinçlidir — maximun kontrol ve ustalık burada.

Super-Ego Bloğu (3-4)

Zayıf + Bilinçli = Sosyal Baskı Alanı

Toplumun beklentilerini hissettiğimiz ama karşılayamadığımız alan. Role (3) ile uyum sağlamaya çalışırız, PoLR (4) ise kör noktamızdır.

Super-Id Bloğu (5-6)

Zayıf + Bilinçdışı = İhtiyaç ve Beklenti

Dual partnerden beklediğimiz destek alanı. Suggestive (5) beslenme noktası, Mobilizing (6) ise gelişim arzusu.

Id Bloğu (7-8)

Güçlü + Bilinçdışı = Gizli Rezerv

Farkında olmadan kullandığımız güçlü fonksiyonlar. Ignoring (7) bir seçenek olarak durur, Demonstrative (8) arka planda sürekli çalışır.

Model A Şeması

flowchart TD
    subgraph MENTAL["🧠 MENTAL RING · Bilinçli"]
        subgraph EGO["EGO · Güçlü"]
            P1["1 · Program — 4D"]
            P2["2 · Creative — 3D"]
        end
        subgraph SUPEREGO["SUPER-EGO · Zayıf"]
            P3["3 · Role — 2D"]
            P4["4 · PoLR — 1D ⚠️"]
        end
    end

    subgraph VITAL["💓 VITAL RING · Bilinçdışı"]
        subgraph SUPERID["SUPER-ID · Zayıf"]
            P5["5 · Suggestive — 1D"]
            P6["6 · Mobilizing — 2D"]
        end
        subgraph ID["ID · Güçlü"]
            P7["7 · Ignoring — 3D"]
            P8["8 · Demonstrative — 4D"]
        end
    end

    P1 -.->|"Dual besler"| P5
    P2 -.->|"Dual besler"| P6
    P8 -.->|"Dual PoLR'ı korur"| P4
    P7 -.->|"Dual Role'u destekler"| P3

Dual Simetrisi

Dual ilişkisi, Model A’nın en dengeli etkileşimidir. İki dual tipin fonksiyonları birbirini tamamlar:

Accentuation (Vurgulama Kaymaları)

Accentuation, belirli fonksiyonların beklenen seviyeden sapmasıdır:

• Güçlü Ti’li ILE → LII gibi görünebilir
• Güçlü Fe’li LSI → Beta quadra’dan sapmış gibi görünebilir

Accentuation vs Subtype

Accentuation, tipi değiştirmez — sadece görünümü etkiler. Bir ILE ne kadar Ti-ağırlıklı olursa olsun, hâlâ Ne-Ti Ego bloğuna sahiptir.

Sonraki Adımlar

• intertype-iliskiler — Tipler arası 14 ilişki dinamiği
• bilissel-stiller — Gulenko’nun 4 bilişsel stili
• socionics-nedir — Socionics’e giriş